กฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้องกับอุทยานธรณี: ร่วมดูแลแผ่นดิน ธรรมชาติ และมรดกของชุมชน

 .

กฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้องกับอุทยานธรณี: ร่วมดูแลแผ่นดิน ธรรมชาติ และมรดกของชุมชน

การดูแลอุทยานธรณีให้เป็นแหล่งเรียนรู้และพื้นที่ท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน ต้องอาศัยทั้งความรู้ทางวิชาการ ความร่วมมือของชุมชน และการปฏิบัติตามกฎหมาย เพราะแหล่งธรณี ธรรมชาติ และวัฒนธรรมอาจตั้งอยู่บนที่ดินที่มีสถานะต่างกัน การดำเนินกิจกรรมในแต่ละแห่งจึงต้องคำนึงถึงสิทธิในที่ดิน หน่วยงานผู้รับผิดชอบ และข้อกำหนดเฉพาะของพื้นที่

ขอแนะนำกฎหมายสำคัญและหลักปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับงานอุทยานธรณี เพื่อให้ประชาชน ผู้ประกอบการ ภาคี และผู้ดูแลแหล่งเข้าใจบทบาทของตนเอง โดยการพิจารณาโครงการหรือกิจกรรมจริงต้องตรวจสอบตัวบทที่แก้ไขเพิ่มเติม กฎหมายลำดับรอง และประกาศที่ใช้บังคับกับพื้นที่นั้นประกอบด้วย

อุทยานธรณีกับอุทยานแห่งชาติมีสถานะต่างกัน

คำว่า “อุทยานธรณี” ไม่ได้หมายความว่าพื้นที่ทั้งหมดเป็น “อุทยานแห่งชาติ” และไม่ควรนำข้อห้ามของอุทยานแห่งชาติไปใช้กับทุกแหล่งโดยไม่ตรวจสอบสถานะพื้นที่ก่อน

UNESCO อธิบายว่าการได้รับสถานะอุทยานธรณีโลกยูเนสโกไม่ได้เป็นการกำหนดพื้นที่คุ้มครองประเภทใหม่ตามกฎหมาย และไม่ได้ก่อให้เกิดข้อจำกัดต่อกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ดำเนินการสอดคล้องกับกฎหมายที่เกี่ยวข้อง อย่างไรก็ตาม แหล่งธรณีสำคัญที่เป็นพื้นฐานของการรับรองต้องมีการคุ้มครองอย่างเหมาะสมภายใต้กฎหมายและระบบบริหารจัดการที่เกี่ยวข้อง หลักการนี้เป็นคำอธิบายสถานะของ UNESCO Global Geopark โดยทั่วไป ไม่ใช่การระบุสถานะการรับรองของพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง unesco.org

สำหรับการทำงานในอุทยานธรณีอุบลราชธานี แนวทางที่ควรใช้คือการตรวจสอบเป็นรายแหล่งว่าอยู่ในเขตพื้นที่ประเภทใด ใครเป็นเจ้าของหรือผู้มีอำนาจดูแล และกิจกรรมที่เสนอเข้าข่ายต้องได้รับอนุญาตจากหน่วยงานใด การมีชื่ออยู่ในทะเบียนแหล่งของอุทยานธรณีจึงไม่ควรถูกใช้แทนเอกสารสิทธิหรือหนังสืออนุญาตตามกฎหมาย

กฎหมายด้านอุทยานแห่งชาติและพื้นที่ป่า

พระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562 เป็นกฎหมายหลักสำหรับการอนุรักษ์และบริหารจัดการพื้นที่อุทยานแห่งชาติ การท่องเที่ยว การศึกษาธรรมชาติ และการดำเนินกิจกรรมภายในพื้นที่ต้องพิจารณาตามกฎหมายนี้ รวมถึงระเบียบ ประกาศ และเงื่อนไขการอนุญาตที่เกี่ยวข้อง Government Data Catalog : GD Catalog

ในทางปฏิบัติ ผู้จัดกิจกรรมควรประสานหน่วยงานผู้ดูแลก่อนเสนอการติดตั้งป้าย ปรับปรุงทางเดิน จัดกิจกรรมกลุ่ม หรือดำเนินบริการท่องเที่ยว เพื่อให้ตรวจสอบว่าทำได้หรือไม่ ต้องใช้กระบวนการใด และมีข้อจำกัดด้านการอนุรักษ์หรือความปลอดภัยอย่างไร ไม่ควรถือว่ากิจกรรมเพื่อการศึกษาหรือสาธารณประโยชน์ได้รับยกเว้นโดยอัตโนมัติ

สำหรับพื้นที่ป่า กฎหมายที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ พระราชบัญญัติป่าไม้ พุทธศักราช 2484 และ พระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติ พ.ศ. 2507 รวมถึงฉบับแก้ไขเพิ่มเติม ทั้งนี้ต้องตรวจสอบข้อเท็จจริงและแนวเขตเป็นรายพื้นที่ กรมป่าไม้มีระเบียบเกี่ยวกับการขออนุญาตเข้าทำประโยชน์หรืออยู่อาศัยภายในเขตป่าสงวนแห่งชาติ ซึ่งกำหนดกระบวนการตรวจสอบเอกสาร แผนที่ และเงื่อนไขที่เกี่ยวข้อง สำนักจัดการที่ดินป่าไม้

การวางโครงการพัฒนาแหล่งจึงควรเริ่มจากการตรวจสอบสถานะที่ดินก่อนออกแบบรายละเอียดและจัดสรรงบประมาณ เพื่อให้รูปแบบงานสอดคล้องกับสิ่งที่สามารถดำเนินการได้จริง

กฎหมายคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์

พระราชบัญญัติคุ้มครองซากดึกดำบรรพ์ พ.ศ. 2551 มีความสำคัญต่อการดูแลหลักฐานประวัติของโลกและสิ่งมีชีวิตในอดีต โดยมีกฎหมายลำดับรองและอนุบัญญัติประกอบการดำเนินงาน การพิจารณาว่าตัวอย่างหรือแหล่งใดอยู่ภายใต้ข้อกำหนดใด ต้องตรวจสอบสถานะและลักษณะกิจกรรมเป็นรายกรณี Government Data Catalog : GD Catalog

ประเด็นที่ประชาชนควรทราบคือ มาตรา 25 กำหนดให้ผู้พบสิ่งอันมีเหตุควรเชื่อได้ว่าเป็นซากดึกดำบรรพ์ แจ้งเจ้าพนักงานท้องถิ่นแห่งท้องที่ที่พบภายในเจ็ดวันนับแต่วันที่พบ เพื่อเข้าสู่กระบวนการตรวจสอบตามกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องรอให้ผู้พบยืนยันชนิดหรืออายุได้ด้วยตนเอง dmr.go.th

เมื่อพบสิ่งที่สงสัยว่าเป็นซากดึกดำบรรพ์ แนวทางที่เหมาะสมคือหลีกเลี่ยงการขุด แซะ หรือเคลื่อนย้าย บันทึกภาพและตำแหน่งเท่าที่ทำได้อย่างปลอดภัย แล้วแจ้งเจ้าพนักงานท้องถิ่น พร้อมประสานกรมทรัพยากรธรณี การรักษาตำแหน่งเดิมช่วยให้ผู้เชี่ยวชาญศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างตัวอย่างกับชั้นหินได้

ผู้ดูแลแหล่งควรจัดทำขั้นตอนรับแจ้งและรายชื่อผู้ประสานงานให้ชัดเจน ส่วนการนำตัวอย่างมาจัดแสดง ศึกษาวิจัย หรือดำเนินกิจกรรมอื่น ควรตรวจสอบข้อกำหนดที่เกี่ยวข้องก่อนเสมอ

กฎหมายด้านโบราณสถานและมรดกวัฒนธรรม

แหล่งที่มีภาพเขียนสี แหล่งโบราณคดี หรือสิ่งก่อสร้างที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ ต้องพิจารณา พระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. 2504 และที่แก้ไขเพิ่มเติม

มาตรา 10 กำหนดข้อห้ามเกี่ยวกับการซ่อมแซม เปลี่ยนแปลง รื้อถอน ต่อเติม ทำลาย หรือเคลื่อนย้ายโบราณสถาน รวมถึงการขุดค้นและปลูกสร้างอาคารภายในบริเวณโบราณสถาน เว้นแต่ดำเนินการตามคำสั่งหรือได้รับอนุญาตเป็นหนังสือจากอธิบดีตามกฎหมาย และต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด finearts.go.th

การปรับภูมิทัศน์ ติดตั้งป้าย หรือทำสิ่งอำนวยความสะดวกใกล้แหล่งโบราณคดีจึงควรให้กรมศิลปากรตรวจสอบขอบเขตและผลกระทบก่อน แม้มีเจตนาเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยว ก็อาจกระทบหลักฐานที่อยู่บนผิวดินหรือใต้ดินได้

สำหรับผู้เยี่ยมชม การไม่สัมผัส ขีดเขียน ทาสี หรือทำความสะอาดภาพเขียนและผิวโบราณสถานด้วยตนเอง เป็นแนวปฏิบัติที่ช่วยรักษาหลักฐาน ส่วนความเสียหายที่พบควรแจ้งผู้ดูแลเพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญพิจารณาวิธีอนุรักษ์ที่เหมาะสม

กฎหมายสิ่งแวดล้อมและการพัฒนาโครงการ

โครงการพัฒนาพื้นที่ต้องพิจารณากฎหมายสิ่งแวดล้อมที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะระบบการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมภายใต้ พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ตลอดจนประกาศที่กำหนดประเภท ขนาด และเงื่อนไขของโครงการที่ต้องจัดทำรายงาน

ไม่ใช่ทุกกิจกรรมในอุทยานธรณีต้องจัดทำรายงาน EIA เหมือนกันทั้งหมด การตรวจสอบต้องอาศัยรายละเอียดโครงการและข้อกำหนดที่ใช้บังคับ โดยสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเผยแพร่ประกาศและหลักเกณฑ์สำหรับใช้ตรวจสอบเรื่องนี้ onep.go.th

แม้โครงการไม่เข้าข่ายจัดทำ EIA ผู้รับผิดชอบก็ควรประเมินผลกระทบต่อแหล่งธรณี ทางน้ำ ระบบนิเวศ และชุมชน พร้อมตรวจสอบการอนุญาตตามกฎหมายอื่น เช่น การใช้ที่ดิน การก่อสร้างอาคาร หรือสิ่งล่วงล้ำลำน้ำตามลักษณะงาน การผ่านขั้นตอนหนึ่งไม่ได้หมายความว่าครบทุกการอนุญาตแล้ว

ระเบียบพื้นที่และข้อตกลงความร่วมมือ

นอกจากพระราชบัญญัติ ยังต้องพิจารณากฎกระทรวง ระเบียบ ประกาศ คำสั่ง และเงื่อนไขในหนังสืออนุญาตที่เกี่ยวข้องกับแหล่งนั้น เช่น พื้นที่เปิดให้เข้าชม เส้นทางที่อนุญาต กิจกรรมที่ต้องประสานล่วงหน้า และมาตรการปิดพื้นที่เพื่อความปลอดภัยหรือการฟื้นฟูทรัพยากร

ในการจัดการอุทยานธรณี ควรแยก ข้อกำหนดที่มีผลตามกฎหมาย ออกจาก ข้อแนะนำเพื่อการอนุรักษ์ และ ข้อตกลงความร่วมมือของภาคี ให้ชัดเจน ป้ายหรือเอกสารประชาสัมพันธ์จึงควรระบุหน่วยงานผู้ออกข้อกำหนดและแหล่งอ้างอิงที่ตรวจสอบได้

บันทึกข้อตกลงความร่วมมือสามารถช่วยแบ่งบทบาทด้านการดูแล การให้ข้อมูล และการติดตามสภาพแหล่ง แต่ไม่ควรนำมาใช้แทนใบอนุญาตหรือขยายอำนาจเกินกว่าที่กฎหมายกำหนด เช่นเดียวกับกติกาชุมชนที่ควรจัดทำให้สอดคล้องกับกฎหมายและสิทธิของผู้เกี่ยวข้อง

แนวทางจัดระบบกฎหมายสำหรับแหล่งในอุทยานธรณี

เพื่อให้ข้อมูลนำไปใช้ได้จริง ผู้ดูแลอุทยานธรณีควรจัดทำทะเบียนสถานะกฎหมายควบคู่กับทะเบียนแหล่ง โดยมีข้อมูลสำคัญดังนี้

ตารางนี้เป็นข้อเสนอในการจัดระบบงาน ไม่ใช่แบบฟอร์มบังคับตามกฎหมายฉบับใด การดำเนินงานควรให้ผู้ดูแลพื้นที่และฝ่ายกฎหมายร่วมตรวจสอบ โดยเฉพาะก่อนก่อสร้าง ติดตั้งสิ่งอำนวยความสะดวก เก็บตัวอย่าง หรือจัดกิจกรรมที่อาจกระทบแหล่ง

การเข้าใจกฎหมายและระเบียบช่วยให้การอนุรักษ์ การเรียนรู้ และการท่องเที่ยวดำเนินไปด้วยกันได้ ผู้เยี่ยมชมมีส่วนร่วมด้วยการเคารพกติกาพื้นที่ ผู้ประกอบการตรวจสอบเงื่อนไขกิจกรรม ส่วนหน่วยงานและภาคีร่วมกันดูแลหลักฐานและติดตามสภาพแหล่ง เมื่อทุกฝ่ายรู้บทบาทของตน การพัฒนาอุทยานธรณีจะมีพื้นฐานที่ชัดเจนและรักษาคุณค่าของพื้นที่ได้อย่างต่อเนื่อง

#อุทยานธรณีอุบลราชธานี #UbonGeopark #กฎหมายอุทยานธรณี #กฎหมายสิ่งแวดล้อม #การอนุรักษ์ธรณี #มรดกธรณี #คุ้มครองซากดึกดำบรรพ์ #อุทยานแห่งชาติ #ป่าสงวนแห่งชาติ #โบราณสถาน #มรดกวัฒนธรรม #การมีส่วนร่วมของชุมชน #ท่องเที่ยวอย่างรับผิดชอบ #การบริหารจัดการพื้นที่ #การพัฒนาที่ยั่งยืน